Istota przestępstwa znęcania się polega na zadawaniu bólu fizycznego lub powodowaniu cierpienia psychicznego pokrzywdzonego. Katalog możliwych zachowań jest szeroki, znęcanie może polegać na biciu, szykanowaniu, lżeniu, grożeniu przestępstwem czy porzuceniem. Innym możliwym zachowaniem jest zaniechanie dostarczania środków do życia np. dręczenie głodem, nieogrzewanie domu.
Znęcanie się musi być obiektywne. Oznacza to, że musi być ono widoczne przy uwzględnieniu kryteriów obiektywnych i polegać na zadawaniu bólu lub cierpienia. Samo odczucie pokrzywdzonego nie wystarczy do uznania, że dane zachowanie wypełniało znamiona przestępstwa znęcania. W szczególności nie każde naruszenie nietykalności cielesnej, kierowanie obelg czy znieważanie (np. rodziców w stosunku do dzieci, małżonków) jest znęcaniem.
Znęcanie dzieli się na dwie kategorie:
Pokrzywdzonym może być jedynie osoba najbliższa, małoletni oraz osoba pozostającą w stosunku zależności od sprawcy lub osoba nieporadna ze względu na stan fizyczny lub psychiczny.
Ofiara musi pozostawać w stosunku zależności od sprawcy. Stosunek zależności to sytuacja danej osoby (materialna, zdrowotna, psychiczna), w której jej byt jest uzależniony od sprawcy. Uzależnienie to może wynikać z konieczności wspólnego zamieszkiwania, nieporadności, obowiązku opieki, władzy rodzicielskiej itd..
Ofiara musi być słabsza od sprawcy. W sytuacji kiedy np. między małżonkami dochodzi do regularnych awantur i kłótni ocenie będzie podlegało to kto te kłótnie wszczynał, jaki miały przebieg i czy można mówić, że jedna strona była wyraźnie słabsza. W sprawach rozwodowych małżonkowie często wykorzystują znęcanie się jako argument w walce o ustalenie winy.
Znęcanie się musi trwać w czasie. Pojedyńcze zdarzenia związane z użyciem przemocy lub siły fizycznej lub dręczeniem psychicznym nie wypełniają znamion przestępstwa znęcania się. Dopiero wiele takich zdarzeń na przestrzeni tygodni, miesięcy lub lat może być zakwalifikowane jako znęcanie.
Prawo karne może być narzędziem dla zabezpieczenia prawidłowych stosunków rodzinnych i realizacji obowiązku opieki przez zaspokojenie potrzeb materialnych osób, które same nie są w stanie ich zaspokoić.
Sprawcą przestępstwa niealimentacji może być tylko ten, na kim ciąży obowiązek prawny łożenia na utrzymanie osoby najbliższej lub innej osoby. Obowiązek ten może wynikać z:
-
ustawy (obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dzieci, ale także dorosłych dzieci wobec rodziców, którzy nie są w stanie utrzymać się samodzielnie) lub
-
orzeczenia sądu (wyrok sądu w sprawie o alimenty, wyrok rozwodowy itd.)
Warunkiem karalności niealimentacji nie jest samo niewykonywanie ciążącego na sprawcy obowiązku łożenia na utrzymanie dziecka, rodziców lub innej osoby najbliższej, lecz uporczywe uchylanie się od tego obowiązku - tj. długotrwałe, powtarzalne, nacechowane złą wolą i nieustępliwością.
Uchylanie się od obowiązku alimentacji jest karalne kiedy zobowiązany ma możliwość płacenia alimentów, ale ze złej woli tego nie robi i stan ten jest trwały. Sąd Najwyższy przyjął, iż przesłanką "trwałości" uchylania się jest niepłacenie zasądzonych rat alimentacyjnych albo płacenie ich w wysokości znacznie niższej od należnej przez okres co najmniej 3 miesięcy.
Zaniechanie alimantowania musi narażać możliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych uprawnionego. Sąd Najwyższy przez pojęcie podstawowych potrzeb życiowych rozumie nie tylko potrzeby w zakresie minimum egzystencji (wyżywienie, odzież, potrzeby higieniczne), ale również potrzeby związane z uzyskaniem niezbędnego wykształcenia i korzystaniem z dóbr kulturalnych.
Dla bytu przestępstwa niealimentacji nie ma znaczenia fakt, że potrzeby te są zaspokajane przez inną osobę.
Przestępstwo uporczywej niealimentacji ścigane jest na wniosek pokrzywdzonego, organu pomocy społecznej lub organu udzielającego odpowiedniego świadczenia rodzinnego albo zaliczki alimentacyjnej (art. 209 § 2).
W wypadku przyznania pokrzywdzonemu odpowiedniego świadczenia rodzinnego albo zaliczki alimentacyjnej, ściganie przestępstwa uporczywej niealimentacji odbywa się z urzędu (art. 209 § 3 k.k.).